آزولا
معرفي گياه آزولا:Azolla.filiculoides
پگاه اكبري
دانشجوي محيط زيست دانشگاه آزاد اهواز
مقدمه
اجزا حیات مانند یک زنجیره به هم متصل است و همین اتصال باعث می شودکه هنگام مطالعه، انسان به بررسی عوامل دیگر هم بپردازد .برای مثال هنگامی که دمای هوا در منطقه ای از کره زمین رو به گرمی می رود علت آن را می توان در قطع درختان نقاط دیگر یافت .گونه گیاهی آزولا هم مهمان ناخوانده ای بود که در سال 1363 برای پرورش برنج وارد ایران شد.
قابلیت های منحصر به فرد این گیاه باعث شد که هیچ کنترلی بر روی آن صورت صودت نگیرد و این گیاه به طور وسیعی در شمال کشور رشد کند ما فقط آزولا را برای کشت برنج وارد ایران کردیم واز خواص دیگر آن هیچ اطلاعی نداشتیم امروزه دردنیا به سرخس آزولا به چشم یک علف هرز نگریسته نمی شود، بلکه آن را یک گیاه مفید و منبع غذایی به حساب می آورند جالب است بدانید که یکی از دلایل شکست آمریکا در ویتنام کشت آزولا در مزارع برنج ویتنام بود. چون این گیاه با رشد سریع خود هم غذای مردم ویتنام را فراهم می آورد، هم غذای دام و طیور آنها را.. در این مقاله با برخی خواص آزولا آشنا می شویم .
آزولا چیست؟
ریشه کلمه آزولا یونانی است.آزولا از دو بخش azo وolloyo تشکیل شده است.معنای این کلمه "در خشکی مردن" است
پس نام آزولا وابستگی کامل آن را به آب نشان می دهد.
آزولا سرخس شناور آزادی است که معمولا در آبهای راکد وآرام نهر ها تالاب ها و شالیزارها از نواحی معتدله گرفته تا نواحی گرمسیری یافت می شود .این گیاه با ریشه های نازکی که دارد همانند فرشی است که روی سطح آب گسترش پیدا کرده است .برگهای این گیاه ظریف و کوچک وحساس است و بسته به اینکه در چه مقطعی از زمان رشد باشد رنگهای متفاوتی دارند.مثلا هنگامی که گیاه در آستانه ی رشد است رنگ آن سبز مغز پسته ای است وکم کم رنگ آن تیره می شود و گاهی قرمز ونقره ای هم می شود . این گیاه می تواند در عرض دو تا سه روز به دو برابر حد معمول خود برسد.این گیاه دارای گونه ها و زیر گونه های متفاوتی است و بسته به شرایط محیطی رنگ و اندازه های گسترش آن متفاوت است .
پراکنش سریع این گیاه در سراسر دنیا و رشد سریع و تثبیت نیتروژن آن توجه بسیاری از محققان را به خود جلب کرده است زیستگاه اولیه آزولا کالیفورنیای آمریکاست . آزولا گیاه سرشار از پروتئین بوده و بتاکاروتن آن از هویج بیشتر است. آزولا در همزیستی با جلبک سبز، آبی قابلیت جذب نیتروژن هوا را به دست میآوردکه وظیفه تامین مواد غذایی جلبک به عهده آزولا است و جلبک نیز در مقابل ازت مورد نیاز آزولا را فراهم میکند. آزولا در شرایط مناسب روزانه میتواند 2 تا 4 کیلوگرم ازت به هر هکتار مزرعه ارایه کند که معادل 10 تا 20 کیلوگرم سولفات آمونیوم است
آزولا درایران
جلبک آزولا یکی از گونه های گیاهی وارداتی است که در دهه اخیر تمام و یا اکثر مردابها و شالیزارها و برکه های شمالی را به سلطه خود در آورده است . در مدت زمان بسیار کمی از طریق کانالهای آبیاری، رودخانهها، گسترش پیدا میکند. به طوریکه یک توده کوچک آزولا در عرض 3 روز به دو برابر افزایش پیدا میکند .
حتماً کسانی که در تابستان به شمال ایران مسافرت نموده اند وسری به این مناطق زده اند فرشی زیبایی را مشاهده می کنند سبزرنگ که اکوسیستم شمال را تحت اثر سوء قرارداده است .
آزولادراواخر سال ۱۳۶۳متناسب سازگاری با مناطق شالیکاری باهدف تولید کود ازته به صورت طبیعی برای مناطق برنج خیز از کشور فیلیپین وارد ایران شده است.اما پس از مدت کوتاهی همه متوجه مشکلی بزرگتر شدند که گریبان این مناطق را گرفته. این سرخس، ظرف مدتی کوتاه از طریق کانال های آبیاری و رودخانه در محدوده ای وسیع پراکنده شده و به تمام آب های سطحی شمال کشور به خصوص گیلان ، مازندران وگلستان راه پیدا کرد. این گیاه با برگ های ریز و رشدسریع، سطح آبها را می پوشاند و مانع رسیدن نور خورشید و اکسیژن به درون آب می شود. علاوه بر این با مصرف اکسیژن و مواد غذایی و بالا بردن اسیدیته آب، این زیستگاه ها را تضعیف کرده تا جایی که رفته رفته تنوع گیاهی و جانوری زیستگاه به نابودی کشیده می شود. وبه خاطرنداشتن دشمن طبیعی و شرایط خوب زیستی به یک گیاه مهاجم و مرگآور تبدیل شد.
جلبک آزولا دارای خصوصیاتی منحصر بفرد بوده ، بطوریکه توانائی سازگاری آن با محیط بسیار اعجاب آور است و براحتی و با سرعت زیاد با هر محیطی مانوس میشود. ریشه های آویزان و معلق در آب این گیاه ، براحتی این امکان را بآن میدهد که تغییر مکان داده و با جریان آب بسهولت جابجا گردد و یکی از علل پراکندگی سریع آن نیز همین موضوع است
آزولا ، بمجرد ثابت شدن در یک مکان ، شروع به تکثیر میکند و ظرف مدت کوتاهی ، تمام سطح آب را می پوشاند، بطوریکه هیچ روزنه ای برای ورود نور خورشید به درون آب، وجود نخواهد داشت. ریشه های معلق جلبک ، تمام و یا اکثر املاح آب را جذب و صرف رشد و تکثیر خود میکند. طبیعی است ، وقتی نور بدرون آب نفوذ نکند و مواد مغذی هم که نباشد ( یا کم باشد ) دیگر از رشد گیاهان آبزی دیگر و همچنین دیگر آبزیان مثل فیتوپلانگتونها و... خبری نیست . با توقف و یا کند شدن رشد این آبزیان مفید ، در داخل آب اکسیژن تولید نخواهد شد و بهمین دلیل جانوران آبزی مثل ماهیها و موجودات ذره بینی قادر به رشد و تکثیر نبوده و سیر نابودی را در پیش میگیرند. در عوض سیستمهای غیر هوازی شروع به فعالیت کرده و مرداب یا برکه را تدریجا به سیاهچاله هائی بد بو و غیر قابل زیست ، تبدیل میکند.از آنطرف هم موقعی که مردابها خالی از موجودات آبزی گردند، دیگر مکان مناسبی برای پرندگان مهاجر نخواهد بود .
با این وصف ، بهمین سادگی اکوسیستم منظم چندین هزار ساله موجود بهم ریخته و رو به نابودی خواهد رفت و ما هم در حال نظاره و تماشا نشسته ایم.
این جلبک در شالیزارها هم بعنوان یک رقیب جدی برنج در استفاده از املاح معدنی و مواد مغذی آب ، قرار گرفته و از رشد مناسب برنج جلوگیری کرده و قطعاً در صورت صحت این امر ، هزینه کشت برنج را بخاطر استفاده بیشتری که باید از کود شیمیائی بشود، بالا میبرد. علاوه بر آنکه روند افزایشی استفاده از کود شیمیائی در طولانی مدت هزینه های سرمایه ای فوق العاده ای را بر مهمترین منبع حیات بشر یعنی خاک ، تحمیل میکند که اصلا جبران پذیر نمیباشد.
کارشناسان شیلات معتقدند رشد شناور و سرطانی آزولا در سطح تالابها مردابها وشالیزارهای شمال باعث شده است تا اکثر گیاهان بومی منطقه به دلیل خفگی نابود شوند و نفس زندگی این اکوسیستم چندین هزار ساله به شماره افتد. هر چه هست آزولا زیستگاههای آبی شمال کشور به خصوص گیلان ومازندران را شدیدا تحت فشار قرارداده است و اگر روند رشد این گیاه به همین صورت ادامه یابد معلوم نیست بر سر این اکوسیستم منحصر به فرد جهانی چه خواهد آمد.
و اینگونه شد که آزولا در مدت زمانی اندک پوشش یکپارچه و در هم تنیدهای را روی منابع آبی شمال کشور گستراند.
موارد مصرف آزولا
موارد مصرف متعددی برای آزولا وجود دارد که هر کدام به صورت مستقیم وغیر مستقیم برای انسان مفید است که در زیر به آن اشاره می کنیم.
1. کشت برنج : همان طور که می دانیم برنج یکی از پر مصرف ترین مواد غذایی است ودر واقع علت اصلی ورود آزولا به ایران کشت برنج بود .استفاده از آزولا برای کشت برنج باعث می شود که نشا برنج در شالی زار استحکام بیشتری داشته باشد وبرای همین نشا کمتری از بین می رود .با مصرف آزولا وزن خشک تعداد وزن خوشه های برنج و میزان پروتئین دانه برنج افزایش پیدا می کند.
2. کمپوست و کود گیاهی : استفاده از آزولا برای تولید کمپوست وکود باعث کاهش مصرف موادوکودهای شیمیایی می شودوبرای همین میوه جات وسبزی جات اورگانیک وسالم داریم.
3. غذای حیوانات: استفاده از آزولا برای علوفه ی دام و غذای طیور مناسب است چون در این صورت دیگر نیازی به مکملهای شیمیایی و انرژی زاوهرمونی نداریم و از این طریق مواد پروتئینی سالم در اختیارمردم قرار می گیرد .
4.تغذیه انسان : این گیاه برای تغذیه انسان مفید است .کاربرد این گیاه در سایر کشورها نشان می دهدکه نتهااین گیاه برای انسان سمی نیست بلکه اشکالات گوارشی هم برای انسان ایجاد نمی کند.بتا کاروتن موجود در آزولا از هویچ هم بیشتر است .همچنین به خاطر پروتئین بالایی که دارد توجه خیلی ها را به خود جلب کرده است .آزولا سرشاراز عناصرفسفر –کلسیم-منیزیم-پتاسیم است.
5. تآمین انرژی : در کشورهای آسیای جنوب شرقی از آزولا هنگامی که دیگر نتوان هیچ استفاده ی مفیدی کردبرای تامین انرژِی استفاده می کنندوبه این ترتیب با کاربرد بیو گاز در مصرف سوختهای دیگر صرفه جویی می شود.
6. سایر موارد : از آزولا استفاده های دیگری هم می شود که این استفاده ها به گستردگی موارد قبل نیست مثل استفاده از آزولابه عنوان شاخص بیولوژیک برای تشخیص آلودگی در محیط/تهیه داروهای ضد سرطان وآلرژی/صنایع بهداشتی و آرایشی /تزیئن استخر پارکها و منازل
منابع :
1. www.fao.org/ag/aga/agap/frg/afris/date
2. http://www.plantphysiology.com/
3. http://www.azolla/ control.com
معرفی گیاهان آبزی تالاب
( فون و فلور امیر کلایه)
هرکجا هستم باشم